Wiele ptaków odlatuje jesienią przede wszystkim dlatego, że coraz trudniej znaleźć pokarm. Zimowe zimno ma znaczenie, ale pióra pomagają utrzymywać ciepło. Gdy znikają latające owady albo zamarza dostęp do żerowiska, korzystniejsze może być przeniesienie się w inne miejsce. Taką sezonową wędrówkę nazywamy migracją.
Ptaki orientują się dzięki różnym wskazówkom: położeniu Słońca i gwiazd, krajobrazowi oraz ziemskiemu polu magnetycznemu. Znaczenie poszczególnych wskazówek zależy od gatunku i doświadczenia. Nie mają jednej wspólnej mapy ani telefonu z nawigacją.
Antek przerywa jazdę na hulajnodze. Nad parkiem przelatują ptaki układające się w ogromną literę V. — Kto pisze po niebie? — zastanawia się Zbyszek Galareciak. Próbuje narysować podobną literę palcem, ale ptaki są już nad kolejnymi drzewami.
Na ławce otwierają notes. Antek rysuje strzałkę. — Skąd wiedzą, gdzie skręcić? — pyta. Zbyszek dopisuje drugie pytanie: dlaczego w ogóle wyruszają, skoro park nadal stoi na swoim miejscu?
Okiem Naukowca
Gdy codzienny obiad znika
Dla ptaka żywiącego się owadami zima może oznaczać pustą stołówkę. Nawet ciepły puch nie zastąpi jedzenia. Wędrówka pomaga korzystać z miejsc, w których w danej porze roku jest więcej pożywienia.
Wiosenny powrót także ma sens: w sezonie lęgowym na północy pojawia się dużo pokarmu, a długie dni dają czas na karmienie piskląt. To nie wakacje z walizką, lecz część życia wielu gatunków.
Ptasia nawigacja ma kilka wskazówek
Kiedy wracasz z placu zabaw, możesz rozpoznać skrzyżowanie, sklep i charakterystyczne drzewo. Ptaki także potrafią korzystać z punktów w krajobrazie. Niektórym pomagają również wskazówki na niebie oraz wyczuwanie pola magnetycznego Ziemi.
Część zachowań wędrówkowych jest wrodzona, a część tras i umiejętności ptaki poznają wraz z doświadczeniem. Młody ptak nie zawsze potrzebuje dorosłego przewodnika. Sposób znajdowania drogi różni się między gatunkami.
Po co lecieć w literę V?
Skrzydła lecącego ptaka zmieniają ruch otaczającego powietrza. W odpowiednim miejscu, nieco z tyłu i z boku, kolejny ptak może skorzystać z powietrza skierowanego ku górze. To pomaga ograniczyć wysiłek podczas lotu.
Badania ibisów pokazały, że liczy się również dopasowanie ruchów skrzydeł. Ptaki mogą wymieniać się pozycjami. Klucz nie jest więc po prostu kolejką za najsilniejszym ptakiem.
Nie każdy ptak pakuje się na daleką wyprawę
Niektóre ptaki pozostają na miejscu, inne przenoszą się niedaleko, a jeszcze inne pokonują tysiące kilometrów. Nawet w obrębie jednego gatunku część osobników może wędrować, a część zostać.
Dlatego określenie „wszystkie ptaki lecą do ciepłych krajów” jest mylące. Najważniejsze jest znalezienie odpowiednich warunków, nie przekroczenie konkretnej granicy na mapie.
W badaniach ibisów ptaki wymieniały się miejscami z przodu i z tyłu formacji. Nawet na niebie przydaje się zasada: teraz moja kolej na trudniejsze zadanie!
Znajdź drogę po wskazówkach
Czas: około 5 minut. Materiały: kartka, kredki i duży klocek udający ptaka. To model orientacji w krajobrazie.
- Narysuj prostą mapę: drzewo na górze, staw po prawej, dom po lewej i gniazdo na dole.
- Połóż klocek na gnieździe. Wyznacz trasę: gniazdo, drzewo, staw.
- Druga osoba ogląda trasę, a potem prowadzi klocek po mapie bez dodatkowych podpowiedzi.
- Obróć kartkę o pół obrotu. Poproś o ponowne przebycie tej samej trasy względem narysowanych miejsc.
- Porównajcie, co pomagało bardziej: zapamiętane strony stołu czy rozpoznawanie drzewa i stawu.
Pytanie Zbyszka: czy po obróceniu mapy drzewo zmieniło swoje miejsce względem stawu, czy tylko względem ciebie?
Wniosek: rozpoznawalne punkty pomagają odnaleźć trasę mimo zmiany naszego ustawienia. Model pokazuje jedną wskazówkę nawigacyjną. Nie bada ptasiego zmysłu magnetycznego ani oszczędności energii w kluczu V.
Oglądajcie nasze naukowe przygody na YouTube! 🎬
Wolisz słuchać i oglądać razem z dzieckiem? Na kanale Koło Ciekawości publikujemy radosne animacje, ciekawostki Zbyszka i proste eksperymenty dla małych odkrywców.
FAQ — pytania małych odkrywców o wędrówki ptaków
Skąd ptaki wiedzą, że czas odlatywać?
Jednym z ważnych sygnałów są zmiany długości dnia. Termin wędrówki zależy też od gatunku, wewnętrznego rytmu oraz warunków, takich jak pogoda i dostępność jedzenia.
Czy młody ptak musi lecieć za rodzicami?
Nie zawsze. U niektórych gatunków młode odbywają pierwszą wędrówkę bez dorosłych przewodników. Wrodzone wskazówki i późniejsze doświadczenie odgrywają różne role u różnych ptaków.
Czy na czele klucza zawsze leci ten sam ptak?
Nie. Badania ibisów wykazały wymianę pozycji. Lecący z przodu nie korzysta z takiego samego wsparcia powietrza od poprzednika jak ptak ustawiony za nim.
Dbamy o rzetelność naukową. Informacje w tym artykule zostały opracowane i zweryfikowane w oparciu o materiały edukacyjne oraz recenzowane publikacje: