Ośmiornica ma trzy serca: dwa pompują krew przez skrzela, a trzecie rozprowadza ją po pozostałych częściach ciała. Jej krew zawiera hemocyjaninę, białko z miedzią, które po związaniu tlenu nadaje jej niebieskawy kolor. Trzy serca tworzą wspólnie działający układ, a nie trzy niezależne kopie ludzkiego serca.
Na morskim dnie leży kamień. Przynajmniej tak się wydaje, dopóki „kamień” nie rozwija ramienia i nie przesuwa się za skałę. Zbyszek Galareciak prawie upuszcza notes. Ośmiornica zdążyła zmienić wygląd, zanim skończył rysować jej plamki. A teraz jeszcze okazuje się, że w jej ciele pracują trzy serca. Czy to zwierzę zbudowane według zupełnie innego planu niż my?
Tak, ale nie według planu z kosmicznej bajki. Ośmiornica jest mięczakiem, podobnie jak ślimak, choć oba zwierzęta wyglądają bardzo różnie. Należy do głowonogów. Jej budowa to dobry przykład tego, że podobne potrzeby — oddychanie, poruszanie się i zdobywanie pokarmu — mogą być realizowane na różne sposoby.
Okiem Naukowca
Trzy serca, jedna wspólna praca
Komórki ciała potrzebują tlenu do procesów dostarczających energii. Ośmiornica pobiera tlen rozpuszczony w wodzie za pomocą skrzeli. Krew musi dotrzeć do narządów oddechowych, a potem przenieść tlen dalej. Dwa serca skrzelowe pomagają przepompować ją przez skrzela. Serce główne wysyła natlenowaną krew do reszty ciała.
Można wyobrazić sobie układ dostaw z dwiema pompami przy stacji załadunku i jedną pompą rozsyłającą ładunek po całej sieci. Nie są to jednak trzy osobne krwiobiegi, które nigdy się nie spotykają. Części współpracują. Pytanie „które serce jest prawdziwe?” nie ma więc sensu: każde pełni określoną funkcję.
Porównując ośmiornicę z człowiekiem, nie warto urządzać konkursu na lepsze zwierzę. Jedno ludzkie serce ma budowę odpowiednią dla naszego krążenia, a trzy serca ośmiornicy działają w jej organizmie. Większa liczba narządów nie oznacza automatycznie większej siły, inteligencji ani dłuższego życia. Natural History Museum opisuje role trzech serc i barwę krwi ośmiornicy.
Skąd bierze się niebieska krew?
U człowieka ważną rolę w przenoszeniu tlenu odgrywa hemoglobina zawierająca żelazo. U ośmiornicy tę funkcję pełni hemocyjanina związana z miedzią. Kiedy wiąże tlen, ma niebieskawy kolor. Nie oznacza to, że wewnątrz zwierzęcia pływają widoczne miedziane wiórki albo że ośmiornica zjadła niebieską farbę.
To dobry moment, aby oddzielić kolor skóry od koloru krwi. Ośmiornica może wyglądać brązowo, czerwonawo lub blado, a zmiana wyglądu nie wynika z tego, że przelewa pod skórą krew w różnych kolorach. Za szybkie zmiany wzoru odpowiadają wyspecjalizowane struktury skóry sterowane przez układ nerwowy.
Zbyszek jest niebieski z samego założenia opowieści, lecz jego kolor nie jest wskazówką do budowy prawdziwej ośmiornicy. W edukacyjnej ilustracji można zestawić oba błękity dla żartu, ale trzeba jasno powiedzieć, który wynika z biologii zwierzęcia, a który należy do wyglądu fikcyjnego przewodnika.
Jak ośmiornica znika na tle skały?
W skórze ośmiornicy znajdują się chromatofory, czyli struktury zawierające barwnik. Mięśnie mogą je rozszerzać, zwiększając widoczną powierzchnię koloru. Zmienia się wtedy wzór na skórze. Inne struktury pomagają odbijać światło. U wielu ośmiornic możliwa jest także zmiana faktury powierzchni ciała.
Wyobraźcie sobie malutkie kolorowe parasolki: kiedy są złożone, zajmują niewiele miejsca, a po rozłożeniu pokrywają większy obszar. To analogia do zmiany widocznej powierzchni barwnika. Skóra nie drukuje nowej farby za każdym razem, kiedy zwierzę przesuwa się na inny kamień. Smithsonian Ocean wyjaśnia działanie chromatoforów i innych elementów kamuflażu.
Kamuflaż polega nie tylko na kolorze. Znaczenie mają kontur, wzór, faktura i zachowanie zwierzęcia. Nawet dobrze dobrana barwa nie pomoże tak bardzo, jeśli zwierzę wykona ruch zwracający uwagę obserwatora. Dlatego oglądając nagranie, warto przyjrzeć się nie tylko odcieniowi skóry, ale również temu, jak ośmiornica układa ramiona.
Ramiona ośmiornicy mają rozbudowane obwody nerwowe i potrafią wykonywać część zadań lokalnie. Hasło „dziewięć mózgów” jest jednak skrótem, a nie informacją o dziewięciu takich samych mózgach. „Osiem rąk do sprzątania biurka brzmi kusząco, ale każde ramię nadal należy do jednego zwierzęcia” — zauważa Zbyszek.
Który makaron trudniej wypatrzyć?
Czas: około 5 minut. Przygotujcie dwie płaskie tacki, biały ryż, kilka dużych kawałków jasnego suchego makaronu i ciemną ściereczkę. To próba wykrywania obiektów na tle, więc nie potrzeba żywego zwierzęcia. Małe produkty pozostają pod kontrolą dorosłego; nie podawajcie ich do zabawy dziecku, które wkłada przedmioty do ust.
- Pierwszą tackę wyłóżcie ciemną ściereczką. Na drugiej rozsypcie cienką warstwę jasnego ryżu.
- Na każdej połóżcie po trzy podobne kawałki makaronu. Nie zasypujcie ich ryżem: mają być widoczne na powierzchni, a nie schowane pod nią.
- Poproście dziecko, żeby na chwilę odwróciło wzrok. Ustawcie tacki obok siebie w takim samym oświetleniu.
- Zmierzcie orientacyjnie, na której tacce łatwiej znaleźć wszystkie kawałki. Najpierw liczy się pierwszy rzut oka, dopiero później uważne szukanie.
- Zamieńcie tacki miejscami i powtórzcie próbę z innym układem. Sprawdźcie, czy wynik pozostaje podobny.
Jasny makaron zwykle mocno odcina się od ciemnego tła. Na jasnym, niejednorodnym tle może być trudniejszy do zauważenia. Wciąż zdradza go jednak kształt lub cień. To pomaga zrozumieć, dlaczego skuteczny kamuflaż może wymagać dopasowania więcej niż jednego elementu wyglądu.
Granica modelu: makaron nie zmienia własnego koloru, a ryż nie odtwarza dna oceanu. Badacie wpływ tła na wykrywanie obiektu. Próba nie pokazuje działania chromatoforów ani sposobu widzenia ośmiornicy. Jeśli makaron był równie łatwy do znalezienia na obu tackach, poszukajcie przyczyny, na przykład wyraźnie innego kształtu lub rzucanego cienia.
Jak obserwować ośmiornicę na filmie?
Wybierzcie krótki fragment i zatrzymajcie obraz przed ruchem zwierzęcia. Poproście dziecko, żeby wskazało jego kontur. Potem obejrzyjcie kilka sekund i ponownie spróbujcie odnaleźć granice ciała. Czasem dopiero poruszające się ramię ujawnia, gdzie kończy się skała, a zaczyna zwierzę.
Przy drugim oglądaniu zwróćcie uwagę na ramiona. Ośmiornica ma ich osiem; nie nazywamy ich nogami człowieka ani dodatkowymi ogonami. Przyssawki pomagają w kontakcie z otoczeniem. Dziecko może policzyć widoczne ramiona, ale brak wszystkich ośmiu w kadrze nie dowodzi, że pozostałych nie ma. Część bywa schowana pod ciałem lub za skałą.
To ważna lekcja czytania obrazów. Jedno zdjęcie pokazuje wybrany punkt widzenia, nie całe zwierzę naraz. Zanim uznamy, że widzimy wyjątkowy okaz, warto obejrzeć kolejne ujęcie. Zbyszek też musi czasem dopisać w notesie: „Nie znalazłem jeszcze wszystkich ramion”, zamiast od razu ogłaszać nowe odkrycie.
Czy większa liczba serc oznacza więcej uczuć?
W opowieściach serce oznacza miłość, odwagę albo życzliwość. W biologii jest narządem pomagającym poruszać krew. To dwa różne znaczenia tego samego słowa. Dziecko może więc zapytać, czy ośmiornica kocha trzy razy mocniej, i dostać spokojną odpowiedź: liczba serc nie służy do mierzenia uczuć.
Zaproponujcie narysowanie dwóch symboli. Pierwszy niech będzie serduszkiem na laurce, a drugi prostą pompą z zaznaczonym kierunkiem przepływu. Oba rysunki mogą być poprawne w swoim kontekście, lecz odpowiadają na inne pytania. Przy laurce rozmawiamy o relacjach, przy schemacie krążenia o działaniu ciała. Zbyszek nie musi usuwać żartobliwych serduszek z notatnika; powinien tylko umieć wyjaśnić, że na diagramie reprezentują narządy. Takie rozróżnienie chroni przed dosłownym traktowaniem metafor i pomaga rozumieć także inne teksty o zwierzętach.
FAQ — pytania dzieci o ośmiornice
Ile ramion ma ośmiornica?
Typowa budowa ośmiornicy obejmuje osiem ramion z przyssawkami. Na zdjęciu część może być zasłonięta. U konkretnego zwierzęcia możliwe są też urazy i odrastanie utraconego ramienia.
Czy ośmiornica ma dziewięć mózgów?
Ma centralny mózg oraz rozbudowane obwody nerwowe w ramionach. Określenie „dziewięć mózgów” to popularne uproszczenie, a nie opis dziewięciu jednakowych, niezależnych mózgów.
Czy trzy serca oznaczają trzy razy więcej tlenu?
Nie można tego tak obliczyć. Ilość dostarczanego tlenu zależy od pracy całego układu oddechowego i krążenia. Każde z trzech serc ma swoją rolę w przepływie krwi.
Czy ośmiornica staje się niewidzialna?
Nie znika i nie staje się przezroczysta jak powietrze. Zmienia wygląd tak, że trudniej odróżnić ją od otoczenia. To kamuflaż, a nie dosłowna niewidzialność.
Następne spotkanie pod wodą i na lądzie
Dowiedzcie się, dlaczego morze jest słone, aby lepiej poznać środowisko morskich zwierząt. Inny sposób organizacji życia odkryjecie we wpisie jak mrówki budują mrowisko.
Na kanale YouTube @KołoCiekawości szukajcie wyprawy o ośmiornicy. Obejrzyjcie ją razem i sprawdźcie, czy potraficie rozpoznać moment zmiany wzoru skóry. Subskrybujcie kanał, żeby wracać do kolejnych zwierzęcych zagadek ze Zbyszkiem Galareciakiem.
