Jesienią w liściach ubywa chlorofilu, czyli zielonego barwnika pomagającego roślinom korzystać z energii światła. Wtedy lepiej widać żółte i pomarańczowe barwniki, które wcześniej były zasłonięte zielenią. W części liści powstają także czerwone i purpurowe antocyjany.
Krótsze dni i jesienne warunki uruchamiają przygotowania wielu drzew do zimy. Przed zrzuceniem liści drzewa odzyskują z nich część cennych składników. Utrata liści ogranicza również ucieczkę wody w okresie, gdy trudno pobierać ją z zimnej lub zamarzniętej gleby.
Podczas spaceru Kuba znajduje liść klonu. Jedna jego część jest zielona, druga żółta, a brzeg czerwony. — Kto go tak pomalował? — pyta. Zbyszek Galareciak sprawdza swoje niebieskie dłonie. — Ja nie! Moja farba byłaby przecież zupełnie inna.
Przykucają przy ścieżce i oglądają opadłe liście. Niektóre wyglądają jak małe wachlarze, inne jak dłonie. — Zabierzmy do domu kilka z ziemi — proponuje Zbyszek. — Sprawdzimy, czy jesień zostawia nam jakieś wskazówki.
Okiem Naukowca
Zielona pracownia liścia
Liść można porównać do maleńkiej pracowni zasilanej światłem. Roślina wykorzystuje wodę, dwutlenek węgla z powietrza i energię światła do wytwarzania cukrów. Ten proces nazywa się fotosyntezą. Chlorofil pomaga przechwytywać potrzebną energię.
Latem zielony barwnik jest stale odnawiany. Jesienią ten proces słabnie, a chlorofil się rozkłada. Liść nie zostaje więc pewnej nocy pomalowany żółtą farbą — zmienia się zestaw widocznych w nim barwników.
Żółta kurtyna i czerwony gość
Wyobraź sobie żółty rysunek przykryty zieloną kartką. Gdy przesuniesz kartkę, żółty kolor stanie się widoczny. To porównanie pomaga zrozumieć odsłanianie karotenoidów, czyli między innymi żółtych i pomarańczowych barwników liścia.
Z czerwienią bywa inaczej: antocyjany mogą być wytwarzane jesienią. Nie wszystkie kolory czekały więc przez lato pod zieloną „kurtyną”. Gatunek drzewa i pogoda wpływają na to, jakie barwy zobaczysz.
Dlaczego drzewo rozstaje się z liśćmi?
Przez liście roślina traci wodę. Zimą jej uzupełnianie bywa trudne. Zrzucenie liści pomaga wielu drzewom przetrwać ten okres, a wcześniej część składników wraca z liści do pozostałych tkanek.
Przy nasadzie ogonka tworzy się warstwa ułatwiająca oddzielenie liścia od gałęzi. Wiatr może strącić gotowy do opadnięcia liść, ale sam nie odpowiada za całe jesienne przygotowanie. Drzewo nie potrzebuje też liści jako zimowego swetra.
Jesienny liść może jednocześnie tracić zielony barwnik i wytwarzać czerwony. Tyle pracy, a przecież nie ma ani jednego pędzla!
Detektywi jesiennych kolorów
Czas: około 5 minut po spacerze. Materiały: trzy opadłe liście najlepiej z jednego drzewa, biała kartka i kredki. Wybierz liście suche w dotyku, bez pleśni.
- Połóż liście na białej kartce, w tym samym oświetleniu. Nie zrywaj ich z gałęzi.
- Przy każdym narysuj małe plamki odpowiadające kolorom, które naprawdę na nim widzisz.
- Sprawdź, czy na jednym liściu występuje tylko jeden kolor, czy kilka.
- Ułóż liście od najbardziej zielonego do najmniej zielonego. Czy taka kolejność jest oczywista?
- Poproś drugą osobę o własne ułożenie. Porównajcie wybory, a po zabawie umyjcie ręce.
Pytanie Zbyszka: czy wszystkie części jednego liścia muszą zmieniać kolor w takim samym tempie?
Wniosek: na liściach można zauważyć różne barwy i obszary o różnym stopniu przebarwienia. To krótka obserwacja porównawcza. Sam kolor nie pozwala jednak dokładnie oznaczyć substancji, a trzy liście nie pokazują historii jednego konkretnego liścia. Jeśli wszystkie są podobne, to również poprawny wynik obserwacji!
Oglądajcie nasze naukowe przygody na YouTube! 🎬
Wolisz słuchać i oglądać razem z dzieckiem? Na kanale Koło Ciekawości publikujemy radosne animacje, ciekawostki Zbyszka i proste eksperymenty dla małych odkrywców.
FAQ — pytania małych odkrywców o jesienne liście
Czy mróz musi pomalować liście na żółto?
Nie. Zmiany mogą zacząć się przed pierwszym mrozem. Ważnym sygnałem jest zmieniająca się długość dnia, a temperatura i dostępność wody wpływają na przebieg jesieni.
Czy czerwony kolor był w liściu przez całe lato?
Nie zawsze. Czerwone i purpurowe antocyjany mogą powstawać jesienią. To inna sytuacja niż odsłanianie żółtych barwników po zaniku chlorofilu.
Czy wszystkie drzewa tracą liście na zimę?
Nie. Wiele roślin, na przykład sosny i świerki, zachowuje zielone igły przez zimę. One również wymieniają liście, lecz nie zrzucają wszystkich jednocześnie każdej jesieni.
Dbamy o rzetelność naukową. Informacje w tym artykule zostały opracowane i zweryfikowane w oparciu o materiały edukacyjne oraz recenzowane publikacje: