Podczas krojenia cebuli uszkadzamy jej komórki. Wtedy mieszają się substancje, które uruchamiają reakcje chemiczne prowadzące do powstania lotnego związku drażniącego oczy. Nazywa się on syn-propanotial-S-tlenkiem. Nie trzeba zapamiętywać tej nazwy: ważne, że substancja może dotrzeć do oczu przez powietrze.
Podrażnienie uruchamia wydzielanie łez. To reakcja obronna, a nie oznaka smutku. Dlatego można płakać nad deską do krojenia, choć właśnie przygotowujemy ulubiony obiad.
W kuchni trwa przygotowywanie zupy. Tata kroi cebulę, a Emilka układa umyte marchewki. Nagle tata mruga i ociera łzę. Zbyszek Galareciak wygląda zza miski. — Czy ta cebula opowiedziała ci smutną historię?
— Właśnie próbujemy odkryć, dlaczego tak szczypie — odpowiada tata. Emilka odsuwa się od deski, a Zbyszek proponuje doświadczenie bez cebulowych oparów. Żeby zrozumieć łzy, nie trzeba nikogo doprowadzać do płaczu!
Okiem Naukowca
Cebula jest zbudowana z maleńkich komórek
Mięsiste warstwy cebuli składają się z komórek. Można wyobrazić je sobie jako drobne pomieszczenia, w których różne składniki są od siebie oddzielone. Nóż narusza tę organizację.
Po uszkodzeniu tkanek pewne związki siarki spotykają się z enzymami. Enzymy to cząsteczki pomagające reakcjom chemicznym przebiegać sprawniej. W cebuli uruchamia się wtedy ciąg przemian prowadzący do powstania substancji łzawiącej.
Niewidoczna substancja podróżuje przez powietrze
Związek drażniący jest lotny. To znaczy, że może przechodzić do powietrza i docierać dalej niż tylko do miejsca przecięcia cebuli. Dlatego nie musisz dotykać oka kawałkiem warzywa, by poczuć szczypanie.
Nie jest to widoczny dym ani chmura kwasu siarkowego. Za charakterystyczny efekt odpowiada określony związek chemiczny, którego powstawanie badacze wyjaśniają, poznając działanie cebulowych enzymów.
Łzy jako płyn do płukania
Gdy drażniąca substancja dociera do powierzchni oka, organizm reaguje zwiększonym wydzielaniem łez. Można to porównać do uruchomienia małego płukania: płyn pomaga usuwać i rozcieńczać to, co drażni.
Łzy nie zawsze mają więc związek z emocjami. Podobny efekt końcowy — mokre oczy — może mieć różne przyczyny. Cebula nie wie, że ktoś nad nią płacze, i nie robi tego ze złośliwości.
Czy można ograniczyć szczypanie?
Dorosły może przed krojeniem schłodzić cebulę w lodówce. Niższa temperatura może ograniczać uwalnianie substancji wywołującej łzy. To pomocny sposób, ale nie obietnica, że każda cebula przestanie szczypać.
Dla małego pomocnika najprostsze zadanie to przygotowanie innych składników dalej od deski. Krojenie w tej zabawie pozostaje zadaniem dorosłego. Nie sprawdzamy odporności oczu i nie zbliżamy twarzy do przeciętej cebuli.
Substancja odpowiedzialna za cebulowe łzy ma nazwę dłuższą niż niejeden przepis: syn-propanotial-S-tlenek. Na szczęście zupa uda się także bez wymawiania jej trzy razy!
Jak woda rozcieńcza kolor?
Czas: około 5 minut. Materiały: dwa jednakowe przezroczyste plastikowe kubki, woda, odrobina barwnika spożywczego, łyżeczka i biała kartka. Pracuj z dorosłym. Płyn służy tylko do obserwacji; niczego nie wkładamy do oczu.
- Wlej do każdego kubka po dwie łyżki wody i postaw je na białej kartce.
- Dorosły dodaje po jednej podobnej kropli barwnika. Zamieszaj i sprawdź, czy kolory są zbliżone.
- Pierwszy kubek pozostaw bez zmian. Do drugiego dolej około pół kubka czystej wody.
- Zamieszaj drugi kubek. Obejrzyj oba z boku, na tle białej kartki, przez podobną grubość warstwy płynu.
- Wskaż, gdzie kolor jest mniej intensywny. Zastanów się, czy barwnik zniknął, czy rozłożył się w większej ilości wody.
Pytanie Zbyszka: czy dolanie wody usunęło barwnik z kubka?
Wniosek: nie usunęło go, lecz zmniejszyło jego stężenie — w takiej samej porcji płynu jest go mniej. To model rozcieńczania, jednego z efektów działania większej ilości łez. Prawdziwe łzy dodatkowo odpływają i pomagają usuwać substancję z powierzchni oka. Nie odtwarzamy tutaj reakcji chemicznych zachodzących w cebuli.
Oglądajcie nasze naukowe przygody na YouTube! 🎬
Wolisz słuchać i oglądać razem z dzieckiem? Na kanale Koło Ciekawości publikujemy radosne animacje, ciekawostki Zbyszka i proste eksperymenty dla małych odkrywców.
FAQ — pytania małych odkrywców o cebulę
Dlaczego cała cebula zwykle nie wywołuje tylu łez co pokrojona?
W nieuszkodzonych tkankach składniki reakcji są rozdzielone. Krojenie narusza komórki i pozwala uruchomić przemiany prowadzące do powstania związku łzawiącego.
Czy chłodna cebula może mniej szczypać?
Tak, wcześniejsze schłodzenie może ograniczyć uwalnianie czynnika łzawiącego. Nie daje jednak pewności całkowitego braku łez. Cebulę przygotowuje i kroi dorosły.
Czy łzy przy cebuli oznaczają, że jest nam smutno?
Nie. W tym przypadku wydzielanie łez jest reakcją na substancję drażniącą oczy. Można mieć świetny humor i jednocześnie łzawić podczas krojenia.
Dbamy o rzetelność naukową. Informacje w tym artykule zostały opracowane i zweryfikowane w oparciu o materiały edukacyjne oraz recenzowane publikacje: