Wiatr to poruszające się powietrze. Różnice ciśnienia wprawiają je w ruch — siła związana z tymi różnicami działa od wyższego ciśnienia ku niższemu. Na rzeczywisty kierunek wiatru wpływają też obrót Ziemi i przeszkody przy powierzchni, dlatego nie zawsze biegnie on najprostszą drogą.
Ważnym źródłem tych różnic jest nierównomierne ogrzewanie Ziemi przez Słońce. Podłoże ogrzewa powietrze, cieplejsze powietrze może się unosić, a chłodniejsze napływać na jego miejsce. W ten sposób powstaje cyrkulacja, czyli krążenie powietrza.
Na placu zabaw papierowy wiatraczek nagle zaczyna się obracać. Po chwili zatrzymuje się, choć Franek wcale go nie dotknął. Zbyszek Galareciak zagląda za ławkę. — Dmuchającego olbrzyma nie widać — oznajmia.
Franek czuje chłodny podmuch na policzku. Obok poruszają się liście. — Czegoś nie widać, ale chyba możemy zauważyć, co robi? Zbyszek wyjmuje kartkę: — Właśnie! Zaczynamy tropienie niewidzialnego powietrza.
Okiem Naukowca
Powietrze zajmuje miejsce i wywiera nacisk
Wokół nas znajduje się mieszanina gazów. Nie widzimy jej tak jak stołu, ale powietrze ma masę i wywiera ciśnienie. Ciśnienie atmosferyczne opisuje nacisk związany z otaczającym nas powietrzem.
Jeśli w dwóch miejscach ciśnienie jest różne, pojawia się siła wprawiająca powietrze w ruch. Pomyśl o powietrzu wypływającym z lekko ściskanego, otwartego woreczka. To mały przykład przepływu wywołanego różnicą ciśnienia, choć atmosfera działa w znacznie większej skali.
Słońce nie ogrzewa wszystkiego jednakowo
Piasek na plaży i woda obok nie nagrzewają się w identycznym tempie. Podobnie różne obszary Ziemi otrzymują i przekazują energię w różny sposób. Ogrzane powietrze może się rozszerzać, stawać mniej gęste i unosić.
Otaczające chłodniejsze, gęstsze powietrze może zająć jego miejsce. Taki ruch związany z różnicami temperatury nazywamy konwekcją. Nie znaczy to, że każdy podmuch jest po prostu „ciepłem uciekającym do góry” — w atmosferze współpracuje wiele procesów.
Dlaczego wiatr skręca i czasem szarpie?
Ziemia się obraca, co wpływa na kierunek dużych przepływów powietrza. Blisko gruntu znaczenie mają też drzewa, domy, pagórki i tarcie. Powietrze musi omijać przeszkody, a jego ruch może stać się nierówny.
Dlatego przy rogu budynku możesz poczuć nagły podmuch, a kilka kroków dalej znacznie słabszy wiatr. Drzewa nie wytwarzają pogody machaniem gałęzi — zwykle to wiatr porusza gałęziami.
Niewidzialny, ale możliwy do zbadania
Poruszające się powietrze może odchylić wstążkę, napiąć żagiel albo wprawić wiatraczek w ruch. Obserwujemy skutki jego działania. To ważna umiejętność naukowca: czegoś nie trzeba widzieć bezpośrednio, aby badać jego wpływ.
Wiatrowskaz pomaga wskazać kierunek, a wiatromierz mierzy prędkość. Sama trzepocząca wstążka nie poda jednak dokładnej liczby kilometrów na godzinę.
Wiatr zachodni wieje z zachodu, a nie w stronę zachodu. Dobrze o tym wiedzieć, zanim wyślę latawiec pod niewłaściwy adres!
Wykrywacz niewidzialnego podmuchu
Czas: około 5 minut. Materiały: pasek chusteczki papierowej, kartka i ołówek. Nie potrzebujesz prądu ani gorącego powietrza.
- Złóż kartkę kilka razy, tworząc sztywny wachlarz. Zaznacz na stole punkt, nad którym będziesz trzymać chusteczkę.
- Chwyć pasek za górny koniec. Pozwól mu swobodnie zwisać i przyjrzyj się jego położeniu.
- Drugą ręką poruszaj wachlarzem z odległości około dwóch długości dłoni, kierując powietrze na pasek.
- Przestań wachlować. Następnie powtórz próbę z większej odległości, starając się zachować podobny ruch ręki.
- Porównaj wychylenie paska. Narysuj strzałkę w kierunku, w którym podmuch go odsuwał.
Pytanie Zbyszka: czy wachlarz musiał dotknąć chusteczki, żeby ją poruszyć?
Wniosek: wachlarz poruszył powietrze, a ono oddziaływało na lekki papier. Pokazaliśmy skutek przepływu powietrza. Nie odtworzyliśmy ogrzewania atmosfery przez Słońce ani nie zmierzyliśmy dokładnej prędkości wiatru. Przy porównaniu ważne jest zachowanie podobnego sposobu wachlowania.
Oglądajcie nasze naukowe przygody na YouTube! 🎬
Wolisz słuchać i oglądać razem z dzieckiem? Na kanale Koło Ciekawości publikujemy radosne animacje, ciekawostki Zbyszka i proste eksperymenty dla małych odkrywców.
FAQ — pytania małych odkrywców o wiatr
Czy wiatr i powietrze to to samo?
Wiatr jest ruchem powietrza. Powietrze otacza nas również wtedy, gdy nie czujemy wyraźnego podmuchu.
Dlaczego wiatr nie zawsze wieje prosto?
Na jego drogę wpływają nie tylko różnice ciśnienia, lecz także obrót Ziemi oraz oddziaływanie powierzchni i przeszkód. Rzeczywisty przepływ jest więc bardziej złożony.
Skąd wieje wiatr północny?
Z północy w stronę południa. Nazwa kierunku wiatru mówi, skąd napływa powietrze.
Dbamy o rzetelność naukową. Informacje w tym artykule zostały opracowane i zweryfikowane w oparciu o materiały edukacyjne oraz recenzowane publikacje: